Milli Akademi

Giriş

Dünya Savaşı (1914–1918), insanlık tarihinin dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir. Savaş, sanayi devriminin getirdiği ekonomik ve askeri güç dengesizlikleri, milliyetçilik akımları ve emperyalist yayılmacılığın birleşimiyle patlak vermiştir. Yalnızca Avrupa’yı değil, Asya, Afrika ve Orta Doğu’yu da etkileyen bu küresel çatışma, 20 milyondan fazla insanın ölümüne ve 21 milyondan fazla insanın yaralanmasına neden olmuştur. Bu savaş, hem dünya düzenini hem de ulusların sınırlarını kökten değiştirmiştir.

Savaşın Nedenleri

Dünya Savaşı'nın çıkmasında birçok siyasi, ekonomik ve toplumsal etken bir araya gelmiştir:

1. Milliyetçilik (Ulusçuluk)

yüzyılda hız kazanan milliyetçilik, özellikle Balkanlar’da etkili olmuş, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan gibi çok uluslu imparatorlukları tehdit etmiştir. Sırplar, Hırvatlar, Romenler gibi etnik gruplar bağımsızlık istemeye başlamış, bu durum Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasında büyük gerilim yaratmıştır.

2. İttifak Sistemleri

Avrupa’da ülkeler arasındaki güvensizlik ortamı, ülkeleri ittifak kurmaya zorlamıştır. Bu sistemler savaş öncesinde iki büyük blok oluşturmuştur:

İttifak Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya (savaşın başında yer aldı, sonra taraf değiştirdi), Osmanlı ve Bulgaristan.

İtilaf Devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya (daha sonra ABD, Japonya, İtalya ve diğerleri katılmıştır).

3. Sömürgecilik ve Rekabet

yüzyılın sonlarında Avrupa ülkeleri arasında Afrika ve Asya’daki sömürgeler için büyük bir yarış başlamıştı. İngiltere ve Fransa’nın geniş sömürge imparatorlukları, Almanya’nın ise geç kalmış olması bu devleti daha saldırgan hale getirmiştir.

4. Silahlanma Yarışı ve Askerî Planlar

Avrupa'da ordular hızla büyütülmüş, teknoloji destekli yeni silahlar geliştirilmiştir. Özellikle Almanya ile İngiltere arasında donanma yarışı yaşanmıştır. Ayrıca ülkeler, savaşa hazırlıklı olmak için saldırı planları geliştirmiştir (örneğin Almanya'nın Schlieffen Planı).

5. Arşidük Franz Ferdinand Suikasti

28 Haziran 1914’te, Avusturya-Macaristan Veliahtı Franz Ferdinand, Saraybosna’da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü. Bu olay, zaten gergin olan ilişkileri savaşa dönüştürdü. Avusturya-Macaristan Sırbistan’a savaş ilan etti. Zincirleme ittifak sistemleri devreye girerek tüm Avrupa’yı savaşa sürükledi.

Savaşın Gelişimi

1. Batı Cephesi (1914–1918)

Almanya, Fransa’yı hızlı bir şekilde işgal etmeyi planladı ancak Belçika üzerinden saldırınca İngiltere savaşa dahil oldu. Batı Cephesi, Fransa ile Almanya arasında siper savaşlarının yaşandığı bir bölgeye dönüştü. Marne Savaşı, Verdun ve Somme gibi büyük çarpışmalar burada gerçekleşti. Milyonlarca asker hayatını kaybetti.

2. Doğu Cephesi

Rusya, Almanya ve Avusturya-Macaristan’a karşı savaş açtı. Bu cephede hareketli savaşlar yapıldı. Almanya, Tannenberg Savaşı'nda Rusları büyük bir yenilgiye uğrattı. 1917’de Rusya’da Bolşevik Devrimi oldu ve yeni kurulan Sovyetler Birliği, Brest-Litovsk Antlaşması ile savaştan çekildi.

3. Osmanlı'nın Savaşa Girişi

Osmanlı Devleti, 1914'te Almanya ile gizli ittifak imzalayarak savaşa girdi. Osmanlı ordusu dört cephede savaştı:

Çanakkale Cephesi (1915): İngiltere ve Fransa, İstanbul’u ele geçirmek için Gelibolu Yarımadası’na çıkarma yaptı. Ancak Mustafa Kemal’in önderliğindeki Osmanlı birlikleri düşmanı durdurdu. Bu zafer, Türk milletinin moralini yükseltti.

Kafkas Cephesi: Osmanlı, Rusya’ya karşı başarısız oldu. Sarıkamış Harekâtı büyük bir felakete dönüştü.

Sina-Filistin Cephesi: İngilizlerle Arapların iş birliğiyle Osmanlı ordusu büyük kayıplar verdi.

Irak ve Hicaz Cepheleri: İngilizler Bağdat’ı ele geçirdi. Arap isyanı da Osmanlı’ya karşı büyük bir tehdit oldu.

4. Diğer Cepheler

İtalya, 1915'te İtilaf Devletleri safına geçerek Avusturya'ya karşı savaşa katıldı. 1917’de ABD, Almanya’nın sınırsız denizaltı savaşları nedeniyle İtilaf Devletleri’ne katıldı. ABD'nin katılımı savaşın seyrini değiştirdi.

Savaşın Sonuçları

1. İnsani Kayıplar

Dünya Savaşı’nda yaklaşık 10 milyon asker, 10 milyondan fazla sivil yaşamını yitirdi. Milyonlarca insan sakat kaldı. Savaş, kitlesel yıkımın ilk örneği oldu.

2. İmparatorlukların Dağılması

Savaş sonunda dört büyük imparatorluk yıkıldı:

Osmanlı İmparatorluğu (1922’de sona erdi),

Avusturya-Macaristan (parçalanarak yeni devletler ortaya çıktı),

Alman İmparatorluğu (monarşi sona erdi),

Rus İmparatorluğu (yerine Sovyetler Birliği kuruldu).

3. Yeni Devletler ve Sınırlar

Savaş sonrası imzalanan antlaşmalarla birçok yeni devlet kuruldu: Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Finlandiya, Baltık ülkeleri. Orta Doğu’da İngiltere ve Fransa manda yönetimleri kurarak bölgeyi kontrol altına aldı.

4. Versailles Antlaşması (1919)

Almanya'ya ağır savaş tazminatları ve toprak kayıpları getirildi. Almanya silahsızlandırıldı ve savaşın tek suçlusu ilan edildi. Bu antlaşma, Alman halkında derin bir öfkeye neden oldu ve ileride 2. Dünya Savaşı’nın temelini oluşturdu.

5. Milletler Cemiyeti’nin Kurulması

Barışı korumak amacıyla kurulan bu uluslararası örgüt, 1930'lu yıllarda etkisiz kaldı. Japonya, Almanya ve İtalya’nın saldırgan tutumlarına karşı yeterli tepki veremedi.

Savaşın Uzun Vadeli Etkileri

1. 2. Dünya Savaşı’na Zemin Hazırlaması

Versailles Antlaşması’nın Almanya’ya uyguladığı ağır şartlar, 1930'lu yıllarda Adolf Hitler’in yükselmesine ve 2. Dünya Savaşı’nın çıkmasına yol açtı.

2. Sivil Halkın Hedef Haline Gelmesi

Toplumlar ilk kez bu kadar kitlesel şekilde savaşın doğrudan etkilerini yaşadı. Açlık, hastalıklar ve mültecilik büyük sosyal travmalara yol açtı.

3. Kadınların Rolü

Savaşta erkeklerin cepheye gitmesiyle kadınlar sanayi, sağlık ve idari alanlarda aktif görev aldı. Bu durum, kadın hakları mücadelesine ivme kazandırdı.

4. Teknolojik Gelişmeler

Tank, uçak, kimyasal silahlar ve denizaltılar ilk kez bu kadar yaygın kullanıldı. Savaş, teknolojinin yıkıcı gücünü tüm dünyaya gösterdi.

Sonuç

Dünya Savaşı, insanlık tarihinin en yıkıcı ve dönüştürücü olaylarından biridir. Yalnızca siyasi haritaları değil, toplumsal yapıları da köklü biçimde değiştirmiştir. Bu savaş, modern